[W14] – VUCA

Một trong những công việc mình hay chia sẻ về tài chính đối với các nhân viên cũng như các doanh nghiệp đó là “Tài Chính Trong Thế Giới VUCA”

Thế giới VUCA hay gọi là thế giới hỗn mang, khi mà mọi thứ ngày càng khó xác định, dự đoán cũng như những sự tổn thương của những cá nhân ở trong một tập thể ngày càng rõ rệt. Tuần qua với chính bản thân của mình cũng đã có rất nhiều biến chuyển và những va đập với nhiều sự việc bất như ý kèm theo những sự phản ứng gần như không kiểm soát của bản thân. Quay lại với chuỗi weekly writing và nhận ra đã trễ gần một tuần lại càng làm bản thân thấy hụt hẫng, tuy nhiên nhìn ở một khía cạnh tích cực thì mình vẫn đang cố gắng duy trì việc viết nên quan trọng là mình nghĩ sẽ lựa chọn là tiếp tục làm, đó cũng là cách để xây dựng những thói quen tốt và cải thiện hơn từng ngày.

Transhipment – chuyền tải hàng hóa. Khi các chính thuế quan giữa các quốc gia đang khắc họa ngày càng rõ rệt sự quan trọng bối cảnh nền kinh tế với sự phân chia vai trò mỗi quốc gia dựa trên thế mạnh của mình, thì nước Mỹ với chính quyền Trump đang gần như đi ngược lại với quan điểm đó. Mang mọi thứ về lại Mỹ, và những đòn roi về thuế tác động gần như ngay lập tức, một sự quan sát có thể thấy gần như mỗi lần Trump ra một chính sách mới thì thời gian triển khai gần như rất nhanh chỉ trong vỏn vẹn vài tuần thậm chí là vài ngày đối với các chính sách thuế quan lên Trung Quốc. Phong cách đàm phán của tổng thống Trump thật lạ với vai trò là một chính sách khi mọi quyết định đưa ra thường luôn có sự cân nhắc, tính toán về tác động, và hơn hết là luôn thể hiện tính mềm dẻo khi đưa ra thông điệp.

Biểu đồ trên cho thấy sự khá tương đồng giữa hàng hóa Trung Quốc đi qua Việt Nam và xuất khẩu qua Mỹ, và thật hay khi Trung Quốc và Mỹ liên tục đưa ra các đòn thuế với nhau mà Việt Nam vẫn tiếp tục “được” đứng giữa một cách vô tình..

Tuần này, mình sẽ nghiên cứu thêm một chút về chuyền tải hàng hóa – transhipment

Trong thương mại quốc tế, thuật ngữ “chuyển tải” (transhipment) mang hai ý nghĩa cơ bản, cần được phân biệt rõ ràng, đặc biệt trong bối cảnh dòng chảy hàng hóa giữa Trung Quốc, Việt Nam và Hoa Kỳ hiện nay.

Chuyển Tải Hợp Pháp (Legitimate Transhipment): Đây là một hoạt động logistics thông thường và cần thiết trong vận tải biển quốc tế, đặc biệt là vận tải container theo tuyến (liner shipping). Nó xảy ra khi hàng hóa được vận chuyển từ nước xuất khẩu đến nước nhập khẩu thông qua một cảng hoặc quốc gia trung gian thứ ba. Lý do chính cho việc này thường là do không có tuyến vận chuyển trực tiếp giữa hai quốc gia, hoặc để tối ưu hóa chi phí và thời gian vận chuyển thông qua các mô hình mạng lưới trục-nan (hub-and-spoke). Quá trình này bao gồm việc dỡ hàng khỏi một phương tiện vận tải và xếp lên một phương tiện khác tại cảng trung gian. Chuyển tải hợp pháp là một phần cơ bản của việc tạo thuận lợi thương mại toàn cầu, giúp giảm chi phí giao dịch, làm thông suốt dòng chảy hàng hóa và cải thiện khả năng kết nối của các quốc gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Thuật ngữ “tái xuất khẩu” (re-export) đôi khi cũng được sử dụng thay thế cho chuyển tải.  

Chuyển Tải Bất Hợp Pháp (Illicit Transhipment / Circumvention): Ngược lại với chuyển tải hợp pháp, đây là hành vi cố tình sử dụng một quốc gia trung gian để che giấu nguồn gốc thực sự của hàng hóa nhằm né tránh các rào cản thương mại như thuế quan (đặc biệt là thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp, hoặc thuế quan trừng phạt như Mục 301) hoặc hạn ngạch. Hàng hóa được chuyển qua một nước thứ ba (như Việt Nam trong bối cảnh này) mà không trải qua quá trình “chuyển đổi đáng kể” (substantial transformation) nào tại đó. Đây được coi là một hình thức gian lận thương mại và là mục tiêu kiểm soát của các cơ quan hải quan. Các thủ đoạn phổ biến bao gồm đóng gói lại, dán nhãn lại, thực hiện các công đoạn gia công đơn giản không đủ để thay đổi bản chất hoặc xuất xứ hàng hóa, hoặc sử dụng giấy tờ giả mạo (như giấy chứng nhận xuất xứ – C/O).  

Tầm quan trọng của sự phân biệt: Trong môi trường thương mại hiện tại, việc phân biệt rõ ràng giữa hai hình thức chuyển tải này là cực kỳ quan trọng. Bản thân việc hàng hóa đi qua một nước thứ ba là bình thường, nhưng động cơ đằng sau việc định tuyến hàng hóa qua Việt Nam – liệu có phải vì tối ưu hóa logistics hay để né tránh thuế quan là vấn đề cốt lõi đang được xem xét kỹ lưỡng.  

Trên thực tế, ranh giới giữa tối ưu hóa logistics hợp pháp và hành vi cố tình né tránh thuế quan có thể trở nên mờ nhạt. Việc xác định liệu một sản phẩm có trải qua “chuyển đổi đáng kể” tại quốc gia trung gian hay không là yếu tố then chốt, nhưng bản thân khái niệm này đôi khi khá mơ hồ và việc áp dụng nó có thể phức tạp. Các hoạt động gia công tối thiểu, như lắp ráp đơn giản hay đóng gói lại, rõ ràng không đủ tiêu chuẩn. Tuy nhiên, việc xác minh mức độ và bản chất của quá trình gia công diễn ra tại Việt Nam là một thách thức đối với cơ quan hải quan, đặc biệt khi các nhà cung cấp có thể có động cơ thương mại để trình bày sai lệch về xuất xứ hàng hóa (COO). Sự mơ hồ này tạo cơ hội cho các hành vi gian lận nhưng cũng gây rủi ro cho các doanh nghiệp hợp pháp có hoạt động sản xuất tại Việt Nam có thể bị nghi ngờ.  

Vậy liệu đây phải là ngọn gió Đông trong việc tăng trưởng của Việt Nam trong các năm sắp tới ??

Tính Bền vững Vai trò của Việt Nam
Việt Nam đang ở trong một vị thế vừa có lợi thế vừa đầy thách thức. Cơ hội đến từ việc tiếp tục thu hút dòng chảy thương mại và đầu tư chuyển hướng từ Trung Quốc là có thật. Tuy nhiên, rủi ro cũng rất lớn, bao gồm sự giám sát ngày càng tăng từ Hoa Kỳ, nguy cơ bị áp thuế trực tiếp, áp lực lên hạ tầng logistics còn hạn chế, và sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng từ Trung Quốc. Việt Nam đang phải thực hiện một “màn đi dây” tinh tế giữa hai cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới.  

• Nâng cấp Hạ tầng: Đầu tư mạnh mẽ và hiệu quả vào hạ tầng giao thông và logistics (cảng biển, đường bộ, đường sắt, kho bãi) để giảm chi phí, tăng tốc độ và nâng cao năng lực xử lý hàng hóa.  
• Nâng cao Giá trị Gia tăng: Khuyến khích và thu hút các dự án FDI có hàm lượng công nghệ cao hơn, tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn tại Việt Nam, thay vì chỉ tập trung vào lắp ráp thâm dụng lao động.
• Tăng cường Năng lực Quản lý và Thực thi: Xây dựng các hệ thống mạnh mẽ, minh bạch và hiệu quả để xác minh xuất xứ hàng hóa, chủ động phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi gian lận thương mại và chuyển tải bất hợp pháp. Điều này không chỉ đáp ứng yêu cầu của các đối tác thương mại mà còn bảo vệ uy tín của hàng hóa “Made in Vietnam”.  
• Phát triển Công nghiệp Hỗ trợ: Giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung đầu vào từ Trung Quốc bằng cách phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước, tạo ra chuỗi cung ứng nội địa vững chắc hơn.
• Đa dạng hóa Thị trường: Chủ động tìm kiếm và mở rộng các thị trường xuất khẩu mới, giảm bớt sự phụ thuộc quá lớn vào thị trường Hoa Kỳ.
  

Phản ứng của Việt Nam và các Nước Trung gian Khác: Khả năng của Việt Nam (và các nước như Mexico ) trong việc nâng cấp hạ tầng, kiểm soát gian lận và đáp ứng các yêu cầu của thị trường Hoa Kỳ sẽ định hình vai trò của họ.  
– Công nghệ: Các công nghệ mới như blockchain, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp cải thiện tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc trong chuỗi cung ứng, hỗ trợ việc xác minh xuất xứ. Tuy nhiên, chúng cũng có thể bị lợi dụng để thực hiện các hành vi gian lận tinh vi hơn.
– Bối cảnh Địa chính trị đối với căng thẳng hoặc hợp tác giữa các cường quốc, các sự kiện bất ngờ (như đại dịch, xung đột khu vực) đều có thể làm thay đổi đột ngột dòng chảy thương mại và cấu trúc chuỗi cung ứng.

Đối với Doanh nghiệp, có lẽ sắp tới sẽ có các hoạt động liên quan đến thẩm định/chứng minh chuỗi cung ứng với các doanh nghiệp ở Việt Nam. Các công việc trước mắt các doanh nghiệp cần tự trang bị bao gồm:
– Xây dựng các chương trình tuân thủ nội bộ mạnh mẽ, bao gồm việc đào tạo nhân viên và kiểm toán định kỳ.
– Lưu trữ hồ sơ, chứng từ đầy đủ, chi tiết để chứng minh nguồn gốc và quá trình sản xuất.  
– Nắm vững các quy tắc xuất xứ cụ thể áp dụng cho thị trường và FTA mục tiêu.  
– Xây dựng chuỗi cung ứng linh hoạt, đa dạng hóa, không chỉ dựa vào lợi thế về thuế quan ngắn hạn.